Kişi idman gimnastikası 6 alət üzərində (xalçada sərbəst hərəkətlər, dəstəli at, halqalar, dayaqlı tullanma, paralel qollar, turnik) hərəkətlərin icra olunduğu bir idman növüdür. Gimnastlar irimiqyaslı yarışlarda, o cümlədən Olimpiya Oyunlarında fərdi çoxnövçülük, ayrı-ayrı alətlər üzrə finallar və komanda hesabında qüvvələrini sınayırlar.

Güc, elastiklik, tutma çevikliyi, akrobatik elementlər və alətin bir tərəfindən digər tərəfinə keçmə bacarığı dəfedilməz, başdöndürən çıxış nümayiş etdirməyə imkan yaradır. Bütün yarışlarda gimnastların yerinə yetirdikləri hərəkətlər dinamika, idmançının alətdən aralanması, sıçrayış hündürlüyü və məsafə meyarları nəzərə alınmaqla, çətinlik və icra üzrə qiymətləndirilir. Digər gimnastika növləri ilə müqayisədə kişi idman gimnastikası ən çox medal dəstlərinin oynanıldığı bir yarış növüdür.
Kişi idman gimnastikasının gözəlliyi qədim zamanlardan gələn cəsarət və texnikanı saxlamaqla, müasir dövrə uyğunlaşması və daim inkişaf etməsindədir.

Alətlər

Digər gimnastika növləri ilə müqayisədə, ən çox alətlərdən istifadə olunan növ kişi idman gimnastikasıdır – xalçada sərbəst hərəkətlər, dəstəli at, halqalar, dayaqlı tullanma, paralel qollar, turnik. Bir qayda olaraq hər bir məşhur idman gimnastının özünü tam sərbəst hiss etdiyi və bütün dünyada çıxışları ilə yadda qaldığı sevimli aləti və ya alətləri vardır.

Fərdi çıxış

Sərbəst hərəkətlər ölçüsü 12×12 metr olan xüsusi gimnastika xalçasında yerinə yetirilir. Xalça ətrafında eni 1 metr olan “təhlükəsizlik sərhədi” keçir. Sərbəst hərəkətlər özündə ayrı-ayrı elementlərin (mayallaq aşmaq, salto, şpaqat, əllər üstə dayanma və s.) kombinasiyasını birləşdirir. Çıxış zamanı idmançılar maksimal dərəcədə xalçanın bütün sahəsini istifadə etməlidirlər.
Proqramın çətinliyi və onun ayrı elementləri, həmçinin icranın səhvsiz olması və arxayınlığı qiymətləndirilir.

Dəstəli at üzərində hərəkətlər

Dəstəli at üzərində hərəkətlər – ayaqlarla max hərəkətlərini icra etməyə imkan verən dəstəli alətdir.Gimnastika atı 1,05 metr hündürlükdə olur. Hərəkətlər max, fırlanma, həmçinin alətdə əllər üzərində dayanaraq, alətin bütün sahəsindən istifadə edilərək icra olunur.

Halqalarla hərəkətlər

Halqalarla hərəkətlər – uzunluğu 2,55 m olan xüsusi troslara bərkidilmiş iki taxta halqada yerinə yetirilir.

Halqalarla hərəkətlər (yüksəliş, dövrə vurma və burulma) idmançının həm elastikliyini həm də fiziki gücünü göstərir. Hərəkətlərin çətinliyinə görə statik elementlər dinamik elementlərdən geri qalmır. İdmançı halqalarda ilkin vəziyyəti alarkən, dirəklərlə hərəkətlərdəki kimi, məşqçinin köməyindən istifadə edə bilər.

Dayaqla tullanma hərəkətləri

Dayaqla tullanma hərəkətləri sürətli qaçışla əlavə təkanın (idman növünün adı burdan götürülüb) köməyi ilə yerinə yetirilir. Alətin uzunluğu – 1,6 metr, eni – 0,35 metrdir. İdmançı xüsusi cığırda sürət yığır, ayaqları ilə körpücükdən, amortizasiya edən qurğudan, itələnir, daha sonra əlləri ilə (kişilərdə yalnız bir əllə təkan verməyə icazə verilir) alətdən əlavə təkan verir. Yerinə yetirilən tullanışlar düz, salto, çevriliş ilə və s. ola bilər. Maraqlıdır ki, kişilərə yalnız bir cəhddə, qadınlara isə iki cəhddə çıxış imkanı verilir. Çıxışlardan sonra hər iki hərəkətə görə verilən xallar cəmlənir və orta məxrəc xalı sayılır. Tullanmanın hündürlüyü, uzaqlığı, çətinliyi (uzununa və eninə ox ətrafında dövriyyələrin sayı), hərəkətin düzgün icra edilməsi və enişin dəqiqliyi qiymətləndirilir.

Parallel qollarda

Parallel qollarda hərəkətlər özündə dinamik (fırlanma, max hərəkətləri və s.) və statik (üfüqi dayaq, əllər üzərində dayanma) elementləri birləşdirir. Gimnast alətin bütün uzunluğunu istifadə etməlidir, qolların altında və üstündə işləməlidir.

Turnik üzərində hərəkətlər

Turnik üzərində hərəkətlər – diametri 27-28 mm, uzunluğu 2,5 metr olan hamarlanmış poladdan hazırlanan və 2,55 metr hündürlükdə iki dayaq vasitəsi ilə bərkidilmiş tirin üzərində yerinə yetirilir. Qaydalara uyğun olaraq, dirək ətrafında fırlanma hərəkəti edən zaman (ayrı-ayrı istiqamətlərə) idmançı bədəni ilə ona toxunmamalıdır. Çıxış zamanı gimnast müxtəlif tutmalar, bir növdən digərinə təmiz və dəqiq keçid bacarığını nümayiş etdirməlidir.

Dünyada kişi idman gimnastikası

Gimnastikanın kökü qədim Yunanıstana söykənir. Qədim romalılar da gimnastika ilə məşğul olurdular. Lakin burada gimnastika daha çox hərbçilərin fiziki hazırlığının yüksəldilməsi üçün istifadə olunurdu. Orijinal gimnastika alətlərindən biri əsgərlərə ata qalxmağın və enmənin kompleks üsullarını öyrətmək məqsədilə Romalılar tərəfindən təqdim olunmuş dəstəli atdır.
Fridrix Ludviq Yan (1778-1852) müasir gimnastikanın banisi hesab olunur. Alman pedaqoqu ilk dəfə qruplara bölüşdürülən hərəkətlərə dair qaydaların əsasını qoymuşdur. Bir qədər sonra isə artıq bu növ üzrə yarışlar təşkil olunmağa başlanmışdır. İlk vaxtlarda yarışlar açıq havada kanatla qalxma, halqalar və digər müxtəlif alətlərin istifadəsi ilə nümayiş olunan çıxışlarla keçirilirdi. Burada həmçinin qrup şəklində ritmik gimnastika hərəkətləri və paralel qollar üzərində komanda çıxışları nümayiş etdirilirdi.

1896-cı ildə Afinada keçirilən Olimpiya Oyunları proqramında idman növləri sırasında kişi idman gimnastikası da öz yerini tutdu.

İdman gimnastikası üzrə ilk Dünya Çempionatı 1903-cü ildə keçirilib. 1952-ci ilin Helsinkidəki Olimpiya Oyunları zamanı gimnastikada bir növ inqilab baş verdi. İlk dəfə bu Oyunlarda müasir dövrümüzdə istifadə olunan 6 alət üzərində çıxışlar təqdim olundu.

Azərbaycanda kişi idman gimnastikası

Azərbaycanda kişi idman gimnastikası ötən əsrin 30-cu illərindən etibarən inkişaf etməyə başlamışdır. Bu növ üzrə ilk Respublika Çempionatı 1939-cu ildə Bakıda keçirilmişdir.

SSRİ yığmasının tərkibində üçqat Dünya Çempionu (komanda hesabı – 1989 və 1991-ci illərdə; dəstəli at – 1991-ci il), gimnast Valeriy Belenki Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) yığma komandası daxilində 1992-ci ildə Barselonada (İspaniya) təşkil olunan Olimpiya Oyunlarında komanda hesabında çempion olmuş və çoxnövçülükdə bürünc medal qazanmışdır.

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ilk dəfə olaraq Şakir Şıxəliyev 2012-ci ildə Londonda (Böyük Britaniya) keçirilmiş Olimpiya Oyunlarında kişi idman gimnastikası üzrə yarışlarda ölkəni təmsil etmişdir.

Rio-2016 Olimpiya Oyunlarında (Braziliya) Azərbaycandan iki gimnast – Oleq Stepko və Petro Paxnyuk iştirak etmək hüququ əldə etdi. Oleq Stepko Rio-2016 Olimpiya Oyunlarının təsnifat mərhələsində 6 hərəkətin cəminə əsasən çoxnövçülük üzrə finala çıxmağa müvəffəq oldu və kişi idman gimnastikası tarixində ilk dəfə olaraq 24 ən yaxşı gimnast arasında çıxış etdi.

Azərbaycan bu idman növü üzrə Tokio-2020 Olimpiya Oyunlarında da təmsil olunacaq. Belə ki, 2019-cu ildə Ştutqartda (Almaniya) keçirilmiş Dünya Çempionatında İvan Tixonov çoxnövçülük nəticələrinə əsasən dünyanın ən mötəbər idman yarışında iştirak üçün vəsiqəni təmin etdi.

Gimnast Oleq Stepko 2015-ci ilin Dünya Çempionatında (Qlazqo, Böyük Britaniya) müstəqil Azərbaycanın gimnastika tarixində ilk dəfə olaraq paralel qollar üzərində final hərəkətlərə görə bürünc medal qazandı və məhz bu nəticə ona Rio-2016 Olimpiya Oyunlarında iştirak etmək imkanı yaratdı.

Böyüklər yaş kateqoriyasına aid olan idman gimnastlarımız Bakıda keçirilmiş ilk çoxnövlü idman yarışı – 1-ci Avropa Oyunları zamanı Azərbaycan komandasının ümumi hesabına 5 medal yazdırmışlar. Belə ki, Оleq Stepko 1 qızıl (paralel qollar), 2 gümüş (çoxnövçülük və dəstəli at), 1 bürünc (dayaqlı tullanma) medal qazanmışdır. Bundan əlavə, o, komanda yoldaşları – Petro Paxnyuk və Eldar Səfərovla birgə komanda hesabında 3-cü yerə layiq görülmüşdür.

İki il sonra, 2017-ci ildə Bakıda keçirilmiş 4-cü İslam Həmrəyliyi Oyunları çərçivəsində kişi idman gimnastikası üzrə ümumilikdə 5 medal qazanıldı (3 qızıl medal – sərbəst hərəkətlər (Murad Ağarzayev), dəstəli at və turnik (Bense Talas); 2 gümüş medal – komanda hesabı (Murad Ağarzayev, Timur Bayramov, Bense Talas), halqalar (Bense Talas); 1 bürünc medal – paralel qollar (Bense Talas)).

Gənc gimnastlarımızın Azərbaycanın kişi idman gimnastikası tarixində ilk dəfə olaraq komanda yarışlarında iştirakı 2016-cı ildə Berndə (İsveçrə) keçirilən Avropa Çempionatında baş tutmuşdur.

2018-ci ildə Bakıda keçirilmiş Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarına idman gimnastikası üzrə Avropa ölkələri arasında təsnifat yarışlarında ölkəmiz gimnastika tarixində bu növ turnirə ilk lisenziyasını əldə etdi. Həmin ilin oktyabr ayında Buenos-Ayresdə (Argentina) keçirilən Oyunlarda Azərbaycanı Səməd Məmmədli təmsil etdi.

2019-cu ildə ölkəmizdə təşkil edilmiş 15-ci Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalı çərçivəsində kişi idman gimnastikası üzrə yarışlarda isə Səməd Məmmədli dəstəli at proqramında fəxri kürsünün 2-ci pilləsinə yüksəldi.

Hazırda, bu idman növü üzrə Azərbaycan yığma komandasının üzvləri müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş Milli Gimnastika Arenasında (MGA) məşq edir. 2014-cü ildə ölkə prezidenti İlham Əliyev və Birinci vitse-prezident, Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın iştirakı ilə bu möhtəşəm idman qurğusunun açılış mərasimi baş tutdu. Bakı tamaşaçısı məhz elə bu zalda Avropanın kişi idman gimnastikası üzrə məşhur ulduzlarının möhtəşəm mübarizəsini ilk dəfə 1-ci Avropa Oyunları zamanı izlədi.

Daha sonra MGA-da 2016-cı ildə Bakıda ilk dəfə FIG “Challenge” seriyasına aid “AGF Trophy” Dünya Kuboku təşkil olundu. Həmin dövrdən etibarən bu arenada ardıcıl olaraq daha 4 Dünya Kuboku (2017, 2018, 2019 və 2020) keçirilib ki, bunlardan da son ikisi (2019 və 2020) Olimpiya Oyunlarına təsnifat xarakteri daşıyıb.

Bu yarışların hər birindən ən azı iki həftə öncə kişi idman gimnastikası üzrə dünya ulduzlarının MGA-da təlim-məşq toplanışlarına qatılması artıq bir ənənəyə çevrilmişdir.

Kişi idman gimnastikasının ölkəmizdə inkişafının əsas istiqamətlərindən birini də bu növ üzrə mütəxəssislərin yetişdirilməsi və onların mütəmadi olaraq peşəkarlıq səviyyəsinin artırılmasıdır. Bu məqsədlə, Azərbaycanda FIG Akademiyasının mütəxəssisləri tərəfindən 1-ci səviyyə (2018) və 2-ci səviyyə (2019) üzrə məşqçilik kursları, 2007 və 2017-ci illərdə isə FIG-nin beynəlxalq hakimlik kursları keçirilmişdir. Federasiya tərəfindən vaxtaşırı milli məşqçilik və hakimlik kursları da təşkil olunur.

Kişi idman gimnastikası üzrə yığma komandanın Baş məşqçisi, FIG-nin ən yüksək, 1-ci dərəcəli hakimlik kateqoriyasına malik Rza Əliyev 2019-cu ildə Ştutqartda keçirilən idman gimnastikası üzrə Dünya Çempionatı çərçivəsində “Uzun müddətli fərqlənən hakimlik” fəaliyyətinə görə FIG tərəfindən “Qızıl Diplom”la təltif olunub. Azərbaycanlı hakim artıq üç Olimpiya Oyunları (London-2012, Rio-2016, Tokio-2020) çərçivəsində təşkil edilən kişi idman gimnastikası üzrə yarışlarda çıxışların qiymətləndirilməsi üçün FIG tərəfindən dəvət olunmuşdur.

Bu gün kişi idman gimnastikası üzrə bölmələr Sumqayıt, Masallı, Şirvan və Balakəndə də fəaliyyət göstərir.

Bakıda təşkil olunan hər bir yerli yarış, beynəlxalq arenada qazanılmış hər bir uğur öz növbəsində ölkəmizdə yetişən gənc nəslin nümayəndələrinin bu idman növünə marağının artmasına xidmət edir.

Maraqlı faktlar

  • İlk Olimpiya Oyunlarında kişilər gimnastikanın bu növlərində çıxış edirdilər: turnik, dəstəli at, parallel qollar, dayaqla tullanma və kanata dırmanma. Sonradan alətlər dəyişməyə, texnika isə çətinləşməyə başladı.
  • Müasir gimnastikadan fərqli olaraq, qədim dövrlərdə idmançılar indiki hərəkətlərdən başqa, üzməyi, qaçmağı, at çapmağı və güləşməyi də bacarmalı idilər.
  • İdman gimnastikası üzrə ilk Olimpiya Çempionu adını 1900 ildə Güstav Sandra qazanmışdır.